stowarzyszenie winiarzy podkarpacia

Winiarski Kącik Kulinarny

Kuchnia podkarpacka

Ciekawostki i pomysły na kulinarne odkrycia oraz podróże po Podkarpaciu

Fuczki, lewesz, stolniki, hreczanyki – brzmi kusząco? A co powiesz na kruszon, orzechówkę kreszowską lub dereniówkę? Jeśli te nazwy budzą twoją ciekawość, czas na kulinarną wyprawę na Podkarpacie! Odkryj z nami niezwykłą różnorodność dziedzictwa kulinarnego tego regionu. W naszym przewodniku prezentujemy ciekawostki i charakterystyczne dania tej kuchni, kształtowanej przez bogactwo kulturowych i etnicznych wpływów. Zabierzemy cię również do podkarpackich winnic, podpowiadając, gdzie skierować swoje kroki, gdy twoją pasją jest enoturystyka.

Kuchnia podkarpacka

Charakterystyka i ciekawostki

Bogata historia Podkarpacia i wielokulturowe dziedzictwo znalazły swoje odzwierciedlenie w fascynującej kuchni tego regionu. Charakteryzuje ją prostota przygotowania, sytość dań oraz wykorzystanie świeżych, lokalnych składników, a w jej smakach wyczuwalne są niuanse polskie, ukraińskie, łemkowskie, bojkowskie, węgierskie i żydowskie. Potrawy regionalne Podkarpacia bazują na darach natury, w które obfituje ten region. Wiele jest tu serwowanych dań mącznych i ziemniaczanych, wykorzystuje się chętnie kiszonki lub dobrej jakości wędzonki, a podawane potrawy mają wyrazisty smak dzięki dodawanym grzybom. Na Podkarpaciu mogą rozpieścić swoje kubki smakowe też osoby lubiące ryby i mięso – zwłaszcza dziczyznę. Kuchnia podkarpacka to smakowita podróż przez historię i kulturę regionu, które z chęcią pozna każdy smakosz poszukujący autentycznych doznań kulinarnych.

Dania regionalne Podkarpacia

O kuchni podkarpackiej można śmiało powiedzieć, że jest bogata w tradycje. To tu łączą się i mieszają wpływy kuchni łemkowsko-bojkowskiej, włościańskiej, mieszczańskiej, dworskiej, a kucharze często sięgają po te tradycyjne smaki tworząc autorskie przepisy, które zachwycają smakoszy. Wybierając się na specjalnie wytyczony Szlak Kulinarny Podkarpackie Smaki z pewnością uda się zapoznać z charakterystycznymi daniami lokalnymi, które zadowolą kubki smakowe turystek i turystów kulinarnych. W rekomendowanych restauracjach i karczmach można spróbować m.in. następujących potraw:

Zupy:

  • barszcz grzybowy: zupa grzybowa z lekko kwaskowym posmakiem barszczu
  • kisełycia: wersja żurku przygotowywana na zakwasie z kapusty kiszonej oraz mąki owsianej
  • kwasówka: zupa na kapuście kiszonej lub samym soku z takiej kapusty, gotowana z suszonymi grzybami i kaszą jęczmienną
  • krzanówka: zupa chrzanowa z dużą ilością mięsa, wędlin i warzyw korzeniowych
  • lewesz: zupa ziemniaczana
  • pamuła: zupa owocowa
  • żurek po rzeszowsku: z suszonymi grzybami i puree ziemniaczanym.

Dania główne:

  • fuczki: bieszczadzkie placki z kiszonej kapusty
  • hreczanyki: kotlety mielone z kaszy gryczanej
  • stolniki: gołąbki z tartymi ziemniakami
  • pierogi kudłate: przygotowywane z ciasta ziemniaczanego.

Desery i wypieki:

  • amoniaczki korniaktowskie: okrągłe ciasteczka posypane cukrem
  • kukiełka: rodzaj pieroga pieczonego z kaszą jaglaną
  • placek rzeszowiak: ciasto z masą makową, serową i orzechową, posypane cukrem pudrem, pracochłonne, dlatego przygotowywane jest na wyjątkowe okazje
  • proziaki: placki pieczone na płycie kuchennej podawane z masłem (ziołowym), twarogiem lub miodem
  • strucla makowa brzozowska: lekko słodkie ciasto drożdżowe z makiem i bakaliami.

Podkarpackie produkty regionalne i tradycyjne

  • Dwa produkty (podkarpacki miód spadziowy oraz fasola wrzawska) z Podkarpacia figurują na prestiżowej liście unijnych certyfikatów chroniących nazwę pochodzenia lub oznaczenie geograficzne.

Nie tylko różnorodność dań definiuje kulinarny charakter tego regionu. Podkarpacie szczyci się także wyjątkowym bogactwem produktów regionalnych. Imponująca liczba niemal 260 lokalnych specjałów została wpisana na krajową listę tradycyjnych wyrobów. Oto wybrane podkarpackie produkty regionalne i tradycyjne, które z pewnością warto odkryć:

sery:

  • baryłka huculska (ser owczy w formie baryłki), gomółka (ser o wielkości orzecha o formie stożkowej), szyszki piwne (podsuszane serowe kulki, wyglądem przypominające szyszki), bundz łemkowski oraz kozi (świeże, miękkie sery)

Mięso i ryby:

  • kiełbasa swojska z Nowego Sioła, kiełbasa sucha pieczona z Górna, salceson dukielski, kiełbasa głogowska, pasztet w słoju tradycyjny z Górna, boczek z Wetliny, karp po starzawsku, lasowiacki karp w galarecie.

owoce i przetwory:

  • galicyjskie kwaśnie jabłko, dereń kiszony podkarpacki, róża ucierana podkarpacka, cierpiskie jabłka prażone, powidła krzeszowskie, krasiczyńska konfitura i galaretka z czarnej porzeczki.

wyroby piekarnicze i cukiernicze:

  • krówka mleczna strzyżowska, tort z fasoli Piękny Jaś, amoniaczki korniaktowskie
    bandurzak, biszkopty jarosławskie, staropolski chleb sanacyjny, pieczony na drewnie i liściach kapusty.

napoje alkoholowe:

  • dereniówka Bask z Albigowej, górecki kompot z suszu, kruszon, lasowiacka nalewka z pigwy, porzeczkówka nadwisłocka, miodówka staropolska.

Szlak Kulinarny Podkarpackie Smaki i festiwale kulinarne

Aby wypróbować potraw regionalnych Podkarpacia oraz wyjątkowych produktów pochodzących z tego regionu, warto wybrać się na Szlak Kulinarny Podkarpackie Smaki, gdzie w certyfikowanych restauracjach, oberżach, karczmach, szynkach, gospodarstwach agroturystycznych, winnicach i cukierniach uda się skosztować tradycyjne dania kuchni regionalnej tego obszaru. Każdy z obiektów oferuje co najmniej trzy potrawy regionalne lub tradycyjne w swoim menu.

Szlak Kulinarny Podkarpackie Smaki to największy szlak kulinarny w Polsce i obejmuje około 50 certyfikowanych obiektów. Tu prezentowane są dania kuchni grup etnograficznych, takich jak łemkowsko-bojkowska, pogórzańska, lasowiacka, a także kuchni żydowskiej, ukraińskiej, niemieckiej, austriackiej, węgierskiej i tatarskiej. Szlak dzieli się na trzy trasy: Bieszczadzką (220 km), Beskidzko-Pogórzańską (205 km) i Północną (280 km).

Podkarpacie to również region słynący z licznych festiwali kulinarnych, które celebrują lokalne smaki i produkty. Oto kilka przykładów popularnych wydarzeń tego typu:

  • Festiwal Podkarpackich Smaków (Targi Żywności Tradycyjnej): to cykliczne wydarzenie, które prezentuje szeroką gamę tradycyjnych wyrobów i potraw z całego regionu. Można tu spróbować i zakupić lokalne sery, wędliny, miody, pieczywo, oleje i wiele innych specjałów.
  • Podkarpacki Festiwal Szarlotki: jest imprezą, która na stałe wpisała się w kalendarz kulinarny regionu. Głównym punktem jest oczywiście konkurs na najlepszą szarlotkę, ale festiwalowi towarzyszą również jarmark rękodzieła i inne atrakcje. Odbywa się zwykle na przełomie września i października w Pstrągowej.
  • Karpaty na Widelcu: festiwal, który promuje kuchnię karpacką, gdzie prezentowane są dania regionalne oraz nowe interpretacje inspirowane tradycjami kulinarnymi Karpat. Festiwalowi towarzyszy wiele dodatkowych atrakcji, np. koncerty, warszataty kulinarne.
  • Międzynarodowy Festiwal Derenia w Arboretum Bolestraszyce: święto derenia, podczas którego można spróbować różnorodnych potraw i przetworów z tego owocu, wysłuchać wykładów, obejrzeć wystawy, wziąć udział w warsztatach.
  • Strzyżowski Festiwal Kuchni Staropolskiej im. Stanisława Czernieckiego: festiwal upamiętniający autora pierwszej polskiej książki kucharskiej pochodzącego ze Strzyżowa. Podczas wydarzenia prezentowane są staropolskie potrawy, często odtworzone według historycznych przepisów.
  • Festiwal Produktów Podkarpackich: wydarzenie promujące najlepsze regionalne produkty.
  • Ekogala – Międzynarodowe Targi Produktów i Żywności Wysokiej Jakości: targi w Jasionce, prezentujące zdrową żywność i produkty wysokiej jakości.

Kuchnia podkarpacka

Winnice na Podkarpaciu

Podkarpacie należy obecnie do dynamicznie rozwijających się regionów winiarskich w Polsce, gdzie funkcjonuje około 150 mniejszych bądź większych winnic. Już w średniowieczu w regionie Podkarpacia produkowano wino w przyklasztornych winnicach na potrzeby liturgiczne oraz do codziennego spożycia. W późniejszych wiekach, za sprawą polepszenia dróg, podkarpackie wino zaczęło być wypierane przez trunki pochodzące z Węgier. Tu sprowadzano znajdujące się jeszcze w stadium fermentacji wino węgierskie, które leżakowało w podkarpackich piwnicach w Dukli, Jaśliskach, Krośnie, Jaśle, Bieczu, Jarosławiu i Przemyślu, gdzie nabierało jakości. Co ciekawe, pochodzący z regionu Podkarpacia enolodzy byli chętnie zatrudniani przez Węgrów do prowadzenia ich winnic oraz produkcji wina.

Przełomowym dla rozwoju współczesnego winiarstwa na Podkarpaciu jest rok 1984, w którym w Jaśle została otwarta pierwsza winnica w XX wieku. Działania założyciela tej winnicy znalazły wielu naśladowców na Podkarpaciu, ale też na innych obszarach w Polsce, dzięki czemu doszło do istnego renesansu winiarstwa w Polsce. Pomimo sprzyjającego ukształtowaniu terenu wytwarzanie wina na Podkarpaciu nie należy do najprostszych przedsięwzięć – trudny klimat, mroźne zimy, susze, kapryśne temperatury często krzyżują plany zbiorów właścicielom winnic. Niemniej jednak jakość wytwarzanych podkarpackich win jest z roku na rok coraz lepsza, czego potwierdzeniem są liczne nagrody, które zdobywają winiarze na konkursach krajowych i międzynarodowych.

Dla tych, którzy chcą poznać winnice Podkarpacia ciekawą opcją są odbywające się imprezy pod znakiem win z regionu. Należą do nich m.in.:

  • Festiwal wina „Carpathian wine fest” w Rzeszowie. Tu wystawiający się producenci win z prawdziwą pasją dzielą się swoją wiedzą i doświadczeniem na temat ich win. Można na miejscu skosztować szlachetnych trunków i nabyć zapas na później. Festiwalowi towarzyszą również inne atrakcje, np. degustacje serów pasujących do win, koncerty, możliwość odpoczynku.
  • Międzynarodowe Dni Wina w Jaśle to spotkania z winiarzami, czas na degustacje, warsztaty oraz okazja do nabycia smakołyków na Jarmarku Produktów Regionalnych.

Miłośniczki i miłośników wina, którzy wolą u źródła zasięgnąć informacji, zobaczyć winnice, skuszą pewnie szlaki winne na Podkarpaciu. Warto rozważyć wyprawę następującymi trasami:

  • Karpacki Szlak Wina: choć historycznie Karpacki Szlak Wina miał inną formę, to dzisiaj stanowi on wyjątkową propozycję turystyczną. Ponad 20 winiarzy z Polski i Słowacji stworzyło wspólnie szlak, gdzie wino i enoturystyka splatają się z ideą slow life oraz bogactwem lokalnej kultury i tradycji.
  • Jasielski Szlak Winny: powstał z myślą o promocji lokalnego skarbu Jasła – tamtejszego wina – oraz innych regionalnych specjałów kulinarnych, łączy winnice w Jaśle i okolicach. Projekt ten zrealizowano dzięki współpracy Wydziału Kultury Sportu i Spraw Społecznych Urzędu Miasta w Jaśle, Stowarzyszenia Winiarzy Podkarpacia oraz Jasielskiego Stowarzyszenia Winiarzy „Vinum pro cultura”.

Wybierz się w kulinarną podróż odkrywając wyjątkową kuchnię podkarpacką i winnice regionu

Czy to popularne proziaki, stolniki, a może fuczki lub kisełycia – kuchnia podkarpacka ma wiele do zaoferowania wielbicielom regionalnych dań. Przemierzając wytyczony specjalnie dla smakoszy Szlak Kulinarny Podkarpackie Smaki oraz odwiedzając liczne festiwale kulinarne można poznać kuchnię podkarpacką od podszewki próbując potraw, których przepisy sięgają nawet kilku wieków wstecz. Warto podczas swojej podróży zwrócić również uwagę na podkarpackie produkty regionalne i tradycyjne oraz odwiedzić winnice na Podkarpaciu, aby poznać smak lokalnego wina, które powróciło na stoły dzięki przywróconej w tym regionie tradycji winiarskiej.

Źródła

  • https://procarpathia.pl/wydawnictwa/monografie/wielka-ksiega-tradycji-kulinarnych-wojewodztwa-podkarpackiego-2014
    (dostęp 28.04.2025)
  • https://www.gov.pl/web/rolnictwo/woj-podkarpackie
    (dostęp 28.04.2025)
  • https://www.szlakpodkarpackiesmaki.pl/pl/about-us
    (dostęp 28.04.2025)
  • https://www.dniwina.pl/jasielski-szlak-winny/
    (dostęp 28.04.2025)
  • https://podkarpackie.travel/artykuly/-wina-z-podkarpacia
    (dostęp 28.04.2025)
  • https://bolestraszyce.com.pl/edukacja1/festiwale-w-arboretum/festiwal-derenia
    (dostęp 28.04.2025)

Źródła zdjęć w kolejności chronologicznej w tekście

  • Zdjęcie tytułowe: Dar1930 – stock.adobe.com
  • 1. zdjęcie w tekście: vladk213 – stock.adobe.com
  • 2. zdjęcie w tekście: freeskyline – stock.adobe.com

SWP poleca i serdecznie dziękuje za owocną współpracę Serowarni Piastowska oraz Serowarni Granice.